‘Devlette para yok!’ yalanı

Serhat Latifoğlu

Türkiye’de her büyük yatırım tartışması aynı cümleyle bitirilir: “Devletin kasasında para yok!” Bu cümleyi muhalefet, hükümeti sıkıştırmak için kullanır; iktidarın bilinçsiz kesimleri de memur maaşından altyapı yatırımına kadar her talebi savuşturmak için aynı cümleye sarılır. İki taraf da farkında olmadan aynı doktrini tekrar eder. Oysa bu somut bir tespit değildir, bir teslimiyet ilanıdır. Çünkü modern bir devletin kaynağı, kasasındaki para değil, ülkesindeki üretim gücüdür.

PARANIN KAYNAĞI NEDİR?

Ana akım iktisadın okullarda öğrettiği hikâye şudur; bankalar halkın tasarrufunu toplar, sonra bunu başkalarına borç verir. Bu hikâye yanlıştır. Yanlış olduğunu söyleyen doğrudan İngiltere Merkez Bankasıdır. İngiltere Merkez Bankası (Bank of England)’nın 2014 tarihli “Modern Ekonomide Para Yaratımı” başlıklı bülteni, meseleyi tek cümleyle özetler; banka kredi açtığı anda mevduatı da yaratır. Yani banka, önce mevcut bir parayı toplayıp sonra aktarmaz; kredi sözleşmesini imzaladığı anda borçlunun hesabına rakamı yazar ve bu rakam bilançoda aynı anda hem varlık hem yükümlülük olarak doğar. Para, kasadan çıkmaz; muhasebe kaydıyla var edilir.

Bunun anlamı şudur; paranın miktarını belirleyen fiziki bir kısıt yoktur. Gerçek kısıt paranın kendisi değil, o parayla satın alınacak şeyin var olup olmadığıdır. Çimento fabrikası varsa, demir-çelik tesisi varsa, mühendisi ve işçisi varsa, o ülkenin köprü yapacak “kaynağı” vardır. Kaynak dediğimiz şey kâğıt para değil, kapasitedir. Devletin görevi, âtıl duran bu kapasiteyi harekete geçirecek satın alma gücünü yaratmaktır.

BİRİNCİ KANIT: KURTULUŞ SAVAŞI SONRASI CUMHURİYET

1923’te devralınan tablo, bugün hiçbir hükümetin devralmadığı kadar ağırdı. Yakılmış köyler, tahrip edilmiş ulaşım hatları, sanayisi olmayan bir tarım ülkesi, üstüne Osmanlı’dan miras kalan Düyun-u Umumiye borçları ve yabancı sermayenin elindeki demiryolları, limanlar, madenler… Üstelik genç Cumhuriyet, bütçe gelirlerinin yaklaşık dörtte birini oluşturan aşar vergisini 1925’te kaldırdı. Yani köylünün üzerindeki en ağır yükü kaldırarak geliri azalttı.

Buna rağmen ne oldu? On beş yıl içinde binlerce kilometre demiryolu döşendi, yabancıların elindeki hatlar millileştirildi, 1930’da Merkez Bankası kuruldu, 1933’te Sümerbank, 1935’te Etibank ve Maden Tetkik Arama doğdu; Kayseri, Nazilli ve Ereğli bez fabrikaları, Karabük Demir-Çelik, şeker fabrikaları, kâğıt ve cam sanayii kuruldu. 1934’te Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı yürürlüğe girdi. Aynı dönemde on binlerce memurun, öğretmenin, subayın maaşı ödendi; ülkenin dört bir yanına okul ve hastane yapıldı.

Şimdi asıl soru; bu devasa yatırım hangi vergiyle finanse edildi? Hangi ihracat fazlasıyla? Cevap; hiçbiriyle. Finansman, kurulan kamu finans mimarisinin kendisiydi. Merkez Bankası ve kamu bankaları eliyle yaratılan kredi, iç tahvil ihraçları ve kamu iktisadi teşebbüslerinin kendi yatırımlarını fonlayan yapısı finansmanı sağladı. Devlet, elindeki parayı harcamadı; yatırımın finansmanını yarattı ve karşılığını fabrika, ray ve köprü olarak reel ekonomiye kazandırdı. Cumhuriyet’in mucizesi bir tasarruf mucizesi değil, bir kamu kredisi mucizesidir.

İKİNCİ KANIT: 6 ŞUBAT DEPREMİ VE YARIM MİLYON KONUT

Aynı mekanizmanın en yakın tarihli örneği önümüzde duruyor. 6 Şubat 2023’te on bir ili vuran, milyonlarca insanı evsiz bırakan felaketin ardından yürütülen konut ve altyapı programı, yarım milyona yaklaşan konutluk bir inşaat seferberliğine dönüştü. Yollar, içme suyu hatları, elektrik şebekeleri, okullar, hastaneler yeniden kuruldu.

Peki bu inşaatın kaynağı neydi? Bütçeye giren ek vergiler mi? Hayır; toplanan deprem vergisi bu ölçekteki bir programın yanında sembolik kalır. Dışarıdan alınan bir yardım paketi mi? Hayır. Kaynak, kamu bankaları ve kamu finansman kurumları üzerinden yaratılan kredidir. Devlet, önce parayı bulup sonra inşaata başlamadı; finansmanı yarattı, müteahhide, çimento fabrikasına, demir üreticisine, kamyon şoförüne ve inşaat işçisine ödedi. O para reel ekonomide dolaşıma girdi ve karşılığında ortada duran şey bir enflasyon balonu değil, yüzbinlerce konut oldu.

ÜÇÜNCÜ KANIT: ÇİN’İN SESSİZCE UYGULADIĞI MODEL

Çin’in 21. yüzyıldaki devasa kalkınmasının ihracat gelirleriyle ve biriktirilen dolar rezerviyle finanse edildiği yaygın bir efsanedir. Bu iddia mantıken tutarsızdır. Guizhou dağlarına köprü yapmak için gereken çimentoyu, çeliği ve emeği Çin kendi içinde üretir; bunun için dolara ihtiyacı yoktur. Çin bu yatırımları yuan cinsinden yaratılan kredi ile finanse etti.

Mekanizma şöyle işledi; 1990’lardaki reformlar yerel yönetimlerin doğrudan borçlanmasını yasaklayınca, yerel yönetimler LGFV adı verilen finansman şirketleri kurdu. Çin Demiryolları ve Devlet Şebekesi gibi merkezi düzeyde ulusal platform şirketleri de aynı işlevi gördü. Bu şirketler tahvil ihraç etti. Çin Kalkınma Bankası gibi politika bankaları ve ticari bankalar bu tahvilleri satın alarak parayı yarattı. Yaratılan para, çimento, çelik ve makine üreticilerine akarak reel ekonomiye girdi.

Bu parasal mekanizmayı muazzam bir büyüme performansına çeviren iki motor vardı. Birincisi, büyüme ve altyapı göstergeleri üzerinden kıyasıya yarışan yerel yöneticilerin rekabeti; yani devasa ve sürekli bir yatırım talebi. İkincisi, sanılanın aksine katı bir komuta ekonomisi değil, Batı’dakinden çok daha kalabalık bir özel tedarikçi ordusunun yarıştığı son derece rekabetçi bir piyasa.

NEDEN ENFLASYON PATLAMADI?

Çin’de para arzı 2000-2020 arasında yaklaşık on beş kat arttı. Batılı ders kitaplarına göre hiperenflasyon kaçınılmazdı. Yaşanan tam tersi oldu; fiyat istikrarı, hatta pek çok üründe kademeli fiyat düşüşü. Sebep basit, tedarikçiler arasındaki kıyasıya rekabet, üretim kapasitesini talepten daha hızlı büyüttü. Para arttı ama karşısına çıkan mal ondan daha hızlı arttı.

Buradan çıkan kural, tartışmanın kalbidir. Para yaratmak kendiliğinden enflasyonist değildir. Enflasyon, yaratılan satın alma gücünün karşısına yeni üretim çıkmadığında doğar. Para ranta, ithalata, tüketim kredisine ve faiz ödemesine gidiyorsa fiyatları şişirir. Aynı para üretim kapasitesi yaratan yatırıma gidiyorsa, önce kapasiteyi büyütür, sonra maliyeti düşürür. Mesele paranın miktarı değil, adresidir.

Bu rekabetin sonucu yalnızca Çin’in içinde kalmadı. Çin’in yeni teknoloji alanlarına yönelmesi ve tedarikçiler arasındaki kıyasıya rekabet, Batı’nın uzun yıllar çok pahalıya sattığı ürünlerin fiyatını yerle bir etti. Güneş paneli, batarya, elektrikli araç, insansız hava aracı ve telekomünikasyon ekipmanı gibi alanlarda maliyetler kısa sürede kat kat düştü. Bir zamanlar yalnızca zengin ülkelerin karşılayabildiği teknolojiler, bugün dünyanın geri kalanı için erişilebilir hâle geldi. Üretime yönelen kaynak yaratımı, yalnızca bir ülkeyi değil, teknolojinin küresel fiyatını da değiştirdi.

Sonucu halkın hayatında görmek mümkündür. Çin’de ulaşımdan enerjiye ve iletişime kadar altyapının ucuzlattığı hayat, çok daha yüksek bir yaşam kalitesi üretir. Ülkeyi ziyaret edenlerde “geleceğe gitmiş” izlenimi bırakan şey de budur.

ASIL SORU: BATI BUNU NEDEN YASAKLIYOR?

Bu mekanizma ne gizli ne yenidir. İngiltere Merkez Bankası’nın bülteninde yazıyor, Çin uyguluyor, Cumhuriyet uygulamıştı. O halde neoliberaller ve Batı’nın Türkiye’deki sözcüleri, kamu eliyle para yaratımını duyar duymaz neden “bu enflasyonist felakettir” diye ayağa kalkar?

Cevap iktisatta değil, kurumsal mimaride. Türkiye’de 2001 krizinin ardından, IMF programı çerçevesinde çıkarılan 4651 sayılı kanunla Merkez Bankası’nın Hazine’ye avans vermesi ve kredi açması yasaklandı. Avrupa Birliği’nde de aynı yasak, kurucu antlaşmanın 123. maddesiyle “parasal finansman yasağı” adıyla anayasal hükme bağlandı. Yani bir devletin kendi parasını kendi kalkınması için yaratması bilimsel olarak çürütülmedi; hukuken yasaklandı. Bilimsel bir yasa yasaklanmaya ihtiyaç duymaz.

Devletin kendi parasını yaratmasının engellenmesinin sonucu şudur; bu yetkiden vazgeçen devlet, aynı finansmanı bu kez uluslararası piyasalardan faizle kiralar. IMF ve Dünya Bankası kredileri şartlarıyla birlikte gelir; kamu yatırımını kıs, özelleştir, sübvansiyonu kaldır. Derecelendirme kuruluşları düzenin denetçiliğini yapar. Böylece bir ülkenin kalkınma hızına üretim kapasitesi değil, alacaklısının izni karar verir. “Devlette para yok” doktrini, bu bağımlılık düzeninin ideolojik zırhıdır.

Üstelik yasağı dayatanlar aynı kuralı kendilerine hiç uygulamadı. 2008’de ve 2020’de ABD ve Avrupa merkez bankaları, tam da yasakladıkları yöntemle trilyonlar yarattı; ama bu para kalkınmaya değil, batan bankaların kurtarılmasına gitti. Mesele para yaratmanın tehlikeli olması değil, kimin ve ne için yaratıldığıdır.

SİHİR DEĞİL, DİSİPLİN: MEKANİZMANIN ÜÇ ŞARTI

Bütün bunlar, “istediğimiz kadar para basalım” anlamına gelmez. Mekanizmanın üç şartı vardır ve üçü de ihmal edildiğinde sonuç gerçekten enflasyon olur.

Birincisi, yaratılan kaynak üretken yatırıma bağlanmalıdır. Rant, lüks ithalat ve tüketim kredisine akan para bumerang etkisi yaratır. İkincisi, döviz kısıtı gözetilmelidir; yatırımın ithal girdi oranı ne kadar yüksekse baskı o kadar artar. Bu yüzden para yaratımı ile yerlileştirme ve sanayi planı aynı politikanın iki yarısıdır. Üçüncüsü, denetim ve planlama şarttır: Açılan her kredinin karşılığı, fiziki üretim olarak doğrulanabilmelidir. Çin bunu yönetici rekabeti ve tedarikçi piyasasının acımasız rekabetiyle sağladı, Cumhuriyet bunu beş yıllık sanayi planlarıyla sağladı.

PARANIN EGEMENLİĞİ BAĞIMSIZLIĞIN PARÇASIDIR

Sonuç olarak, “Devlette para yok!” diyen kişi, aslında farkında olmadan çok daha ağır bir şey söylüyor. “Bu ülkenin üretme gücü yok.” Oysa çimentosunu, demirini, mühendisini, işçisini ve müteahhidini kendi topraklarında bulunduran bir ülkenin kaynağı vardır. Kaynak bulunmaz, yaratılır. Cumhuriyet bunu enkazın üzerinde yaptı, deprem bölgesinde yeniden yapıldı, Çin bunu yirmi yılda bir kıtayı yeniden inşa ederek yapıyor. Yapılamayacak olan tek şey, kendi parasını yaratma yetkisini başkasına devretmiş bir ülkenin kalkınmasıdır.

Kaynak: Aydınlık