Büyüyoruz ama kalkınıyor muyuz? Türkiye’nin beşeri sermaye gerçeği

Doç. Dr. Ergül Halisçelik

Türkiye son yıllarda daha fazla üretiyor, daha fazla ihracat yapıyor ve ekonomik büyüklüğünü artırıyor. Peki bu büyüme, aynı ölçüde daha eğitimli, daha sağlıklı ve daha nitelikli bir toplum yaratabiliyor mu? Asıl cevaplanması gereken soru budur. Çünkü kalkınmanın gerçek ölçüsü yalnızca fabrika bacalarının tütmesi, üretim hacimlerinin artması ya da ihracat rekorları kırılması değil; bu ekonomik başarının insanların yaşam kalitesine, eğitim düzeyine ve refahına ne ölçüde yansıdığıdır.

Bir ülkenin veya kentin gelişmişlik düzeyi değerlendirilirken çoğu zaman GSYH, sanayi üretimi, ihracat rakamları ve yatırım miktarları ön plana çıkarılır. Oysa ekonomik büyüklük ile insani gelişmişlik her zaman aynı doğrultuda ilerlememektedir. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın (UNDP) İnsani Gelişmişlik Endeksi’nde (HDI) Türkiye, “Çok Yüksek İnsani Gelişmişlik” kategorisinde yer almasına rağmen, ülke içindeki bölgesel ve kentsel farklılıklar büyümenin toplumsal refaha eşit biçimde yansımadığını göstermektedir.

TÜİK verileri esas alınarak hazırlanan 2021-2023 Beşerî Sermaye Endeksi üç yıllık ortalama sonuçları, Türkiye’nin ekonomik üretim haritası ile insani gelişmişlik haritası arasındaki dikkat çekici ayrışmayı ortaya koymaktadır. Sanayi ve ticaretin lokomotifi konumundaki birçok kent, beşerî sermaye performansında aynı başarıyı gösterememektedir. Bu tablo, büyüme ile kalkınmanın aynı şey olmadığını; sürdürülebilir refahın ancak insanı merkeze alan politikalarla mümkün olacağını açık biçimde ortaya koymaktadır.

BÜYÜMENİN BÜYÜK YANILGISI: GSYH Artıyor, Kalkınma Aynı Hızla Geliyor mu?

Ekonomi yönetimlerinin ve siyasetçilerin en sık başvurduğu başarı göstergelerinin başında ekonomik büyüme gelir. Milli gelirin yükselmesi, üretim kapasitesinin artması ve ihracat rakamlarının rekor kırması çoğu zaman kalkınmanın da gerçekleştiği yönünde bir algı oluşturur. Oysa iktisat biliminin ortaya koyduğu temel gerçeklerden biri şudur: Her büyüme kalkınma değildir.

Bir ekonominin büyümesi, üretilen mal ve hizmet miktarının artmasını ifade eder. Kalkınma ise bu ekonomik kapasitenin toplumun yaşam kalitesine nasıl yansıdığıyla ilgilidir. İnsanların daha uzun ve sağlıklı yaşaması, daha nitelikli eğitim alması, fırsatlara daha eşit erişebilmesi ve refahtan daha fazla pay alabilmesi kalkınmanın asıl göstergeleridir. Bu nedenle büyüme rakamları tek başına bir ülkenin ne kadar geliştiğini açıklamaya yetmez.İnsani Gelişmişlik Endeksi (HDI) bir toplumun kalkınmasını değerlendirmede nihai ölçütün yalnızca ekonomik büyüme değil, insanlar ve onların yetenekleri olması gerektiğini vurgulamak amacıyla oluşturulmuştur. Endeks, kalkınmanın merkezine insanı yerleştirir ve ülkelerin performansını üç temel boyutta değerlendirir: sağlık, eğitim ve yaşam standardı.

Sağlık boyutu, bireylerin doğumdan itibaren sahip oldukları yaşam beklentisini; eğitim boyutu, ortalama eğitim süresi ile beklenen okullaşma süresini; yaşam standardı boyutu ise satın alma gücü dikkate alınarak hesaplanan kişi başına düşen geliri esas alır. Böylece bir ülkenin yalnızca ne kadar ürettiği değil, ürettiği değeri insanlarının yaşamına ne ölçüde yansıtabildiği de ortaya konulur.

Türkiye bugün ekonomik büyüklük açısından dünyanın en büyük ekonomileri arasında yer almaktadır. Ancak sağlık, eğitim ve yaşam kalitesini birlikte değerlendiren insani gelişmişlik sıralamalarında aynı başarıyı gösterememektedir. Dünyanın ilk 20 ekonomisi arasında bulunan bir ülkenin, insani gelişmişlikte ilk 50 bandında yer alması; ekonomik büyümenin toplumsal refaha aynı ölçüde dönüşmediğini gösteren önemli bir işarettir.

Çünkü gerçek kalkınma; yükselen binalarla, genişleyen yollarla veya artan üretim rakamlarıyla değil, insanların hayatında meydana gelen somut iyileşmelerle ölçülür. Çocukların daha iyi eğitim alabildiği, gençlerin nitelikli istihdama erişebildiği, vatandaşların sağlıklı ve güvenli bir yaşam sürdürebildiği bir yapı kurulamadığında ekonomik büyüme tek başına yeterli değildir. Böyle bir durumda ülke büyüyor olabilir; ancak toplum aynı ölçüde gelişememektedir.

Bu nedenle kalkınma politikalarının odağında yalnızca sermaye birikimi değil, beşerî sermaye birikimi de yer almalıdır. İnsanına yatırım yapamayan ülkeler, ekonomik büyüklüklerini kalıcı refaha dönüştürmekte zorlanırlar. Sürdürülebilir kalkınmanın yolu, insanı üretimin bir unsuru olarak görmekten değil; kalkınmanın hem öznesi hem de amacı olarak değerlendirmekten geçmektedir.

SANAYİLEŞMENİN GÖRÜNMEYEN FATURASI: İllerin Beşerî Sermaye Karnesi Neyi Söylüyor?

Ekonomik büyüme ile insani gelişmişlik arasındaki farkı en net biçimde ortaya koyan göstergelerden biri Beşerî Sermaye Endeksi’dir. Dünya Bankası metodolojisine dayanan bu endeks, bugün doğan bir çocuğun yaşadığı şehirdeki eğitim ve sağlık koşulları dikkate alındığında, yetişkinlik döneminde ulaşabileceği üretkenlik düzeyini ölçmektedir. Başka bir ifadeyle endeks, kentlerin yalnızca bugünkü ekonomik gücünü değil, gelecekteki insan kaynağı kapasitesini de ortaya koymaktadır.

Hayatta kalma, sağlık ve eğitim olmak üzere üç temel bileşenden oluşan endeks; çocukların yaşam şansından eğitim süresine, akademik başarı düzeyinden yetişkin sağlığına kadar birçok değişkeni birlikte değerlendirmektedir. Endeks değerinin 1’e yaklaşması, bir çocuğun potansiyelini gerçekleştirebilme olasılığının yükseldiğini göstermektedir.

TÜİK verileri esas alınarak hazırlanan 2021-2023 Beşerî Sermaye Endeksi üç yıllık ortalama sonuçları incelendiğinde, Türkiye’nin yalnızca ekonomik değil aynı zamanda beşerî açıdan da belirgin bir coğrafi ayrışma yaşadığı görülmektedir. Ülkenin gelişmişlik haritası, büyük ölçüde doğu-batı ekseninde şekillenen yapısal farklılıkları yansıtmaktadır.

Aşağıdaki tabloda görüldüğü üzere; endekste ilk sıralarda yer alan Çanakkale, Antalya, Eskişehir, Erzincan ve Rize; eğitim kalitesi, yaşam standartları, sosyal altyapı ve insan kaynağı göstergelerinde öne çıkmaktadır. Buna karşılık Muş, Şanlıurfa, Ağrı ve Şırnak gibi iller ise fırsat eşitsizlikleri, eğitim ve sağlık göstergelerindeki yetersizlikler nedeniyle listenin alt sıralarında yer almaktadır. Bu tablo, bölgesel gelişmişlik farklarının yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda insani sermaye boyutunda da devam ettiğini göstermektedir.

Ancak verilerin ortaya koyduğu en dikkat çekici gerçek, ekonomik üretim gücü ile beşerî gelişmişlik düzeyi arasındaki uyumsuzluktur. Türkiye ekonomisinin lokomotifi olarak görülen birçok sanayi ve ticaret merkezi, beşerî sermaye sıralamalarında beklenen performansı sergileyememektedir. Ülke ekonomisinin yaklaşık üçte birini üreten İstanbul’un 30’uncu sırada yer alması; sanayinin kalbi olarak görülen Kocaeli’nin 31’inci, Bursa’nın ise 34’üncü sırada bulunması dikkat çekicidir. Benzer şekilde Ege’nin ekonomik merkezi İzmir ilk 10 içerisinde yer alsa da ekonomik ağırlığıyla kıyaslandığında daha üst sıralarda olması beklenmektedir. Daha çarpıcı örnek ise Gaziantep’tir. Türkiye’nin ihracat ve üretim üssü olarak gösterilen kent, beşerî sermaye endeksinde alt sıralara yakın bir konumda bulunmaktadır.

Bu tablo bize önemli bir gerçeği hatırlatmaktadır: Sanayileşme ile kalkınma aynı şey değildir. Fabrikaların çoğalması, üretimin artması veya ihracat rakamlarının yükselmesi; eğitim kalitesini, yaşam memnuniyetini ve insan sermayesini otomatik olarak geliştirmemektedir. Aksine hızlı sanayileşme süreçleri, gerekli sosyal politikalarla desteklenmediğinde eğitim altyapısından kentleşmeye, çevreden sosyal hizmetlere kadar birçok alanda yeni baskılar ortaya çıkarabilmektedir. Dolayısıyla bir kentin ekonomik büyüklüğü ile o kentte yaşayan insanların yaşam kalitesi arasında doğrudan ve otomatik bir ilişki kurmak mümkün değildir. Asıl başarı; ekonomik üretim kapasitesini nitelikli insan kaynağına, güçlü eğitim sistemine ve yüksek yaşam kalitesine dönüştürebilmektedir. Bugün Türkiye’nin karşı karşıya olduğu temel meselelerden biri de tam olarak budur.

TEKİRDAĞ’DAN ADANA’YA KALKINMA PARADOKSU: Ekonomik Güç Neden Toplumsal Güce Dönüşemiyor?

Beşerî Sermaye Endeksi verilerinin ortaya koyduğu tabloyu daha iyi anlamak için, ekonomik potansiyelleriyle öne çıkan ancak insani gelişmişlik göstergelerinde aynı başarıyı yakalayamayan kentlere yakından bakmak gerekiyor. Tekirdağ ve Adana, bu çelişkinin en dikkat çekici örnekleri arasında yer alıyor.

Farklı coğrafyalarda bulunmalarına rağmen her iki kent de bulundukları bölgelerin üretim, istihdam ve lojistik merkezleri konumundadır. Sanayi yatırımları, ticaret hacimleri ve ekonomik katkılarıyla öne çıkan bu şehirler, ekonomik büyüklük ile beşerî gelişmişlik arasındaki mesafenin neden sorgulanması gerektiğini açık biçimde göstermektedir.

Marmara Bölgesi’nin en önemli sanayi ve lojistik merkezlerinden biri olan Tekirdağ, son yıllarda Türkiye’nin en hızlı büyüyen üretim üslerinden biri haline gelmiştir. Organize sanayi bölgelerinin genişlemesi, artan ihracat kapasitesi ve İstanbul’a yakınlığının sağladığı avantajlar, kentin ekonomik performansını önemli ölçüde yükseltmiştir. Buna rağmen Tekirdağ’ın Beşerî Sermaye Endeksi’nde 38’inci sırada yer alması, ekonomik büyümenin tek başına yeterli olmadığını göstermektedir.

Kentte yaşanan hızlı sanayileşme süreci, beraberinde yoğun göç hareketlerini de getirmiştir. Nüfus artışının eğitim altyapısı, sosyal hizmetler, kültürel olanaklar ve kentsel yaşam kalitesi üzerindeki baskısı her geçen yıl daha görünür hale gelmektedir. Üretim kapasitesi artarken, aynı hızda gelişmeyen sosyal ve beşerî yatırımlar ekonomik başarının yaşam kalitesine dönüşmesini zorlaştırmaktadır.

Benzer bir durum Türkiye’nin en köklü üretim merkezlerinden biri olan Adana için de geçerlidir. Verimli tarım alanları, güçlü sanayi geçmişi, stratejik konumu ve büyükşehir ölçeğine rağmen Adana’nın Beşerî Sermaye Endeksi’nde 51’inci sıraya kadar gerilemiş olması dikkat çekicidir. Bu durum, yalnızca güncel ekonomik göstergelerle açıklanabilecek bir tablo değildir; aynı zamanda uzun yıllara yayılan yapısal sorunların bir sonucudur.

Adana’nın aldığı yoğun göç, eğitimde fırsat eşitsizlikleri, genç işsizliği ve nitelikli insan kaynağının yeterince değerlendirilememesi gibi faktörler, kentin sahip olduğu ekonomik potansiyelin beşerî gelişmişliğe dönüşmesini sınırlandırmaktadır. Sahip olduğu tarihsel birikim ve üretim kapasitesine rağmen kent, insan kaynağını geliştirme ve elde tutma konusunda arzu edilen seviyeye ulaşamamaktadır.

Tekirdağ ve Adana örnekleri bize önemli bir gerçeği göstermektedir: Ekonomik büyüme ile toplumsal gelişme arasında kendiliğinden işleyen bir ilişki yoktur. Fabrikalar çoğalabilir, üretim rekorları kırılabilir, ihracat artabilir. Ancak eğitim kalitesi yükselmiyor, gençler nitelikli istihdama erişemiyor ve yaşam kalitesi aynı ölçüde gelişmiyorsa, ortaya çıkan tablo kalkınmadan çok niceliksel büyümeyi ifade eder.Gerçek başarı; kentlerin yalnızca ne kadar ürettiğiyle değil, ürettiği değeri insanına ne kadar yansıtabildiğiyle ölçülür. Çünkü sürdürülebilir kalkınmanın merkezinde sanayi tesisleri değil, o şehirlerde yaşayan insanların bilgi, beceri, sağlık ve yaşam kalitesi yer almaktadır.

TÜRKİYE’NİN GÖRÜNMEYEN KRİZİ: Beyin İsrafı, Atıl Potansiyel ve Diplomalı İşsizlik

Ekonomik büyüme ile beşerî gelişmişlik arasındaki kopukluğun en görünür sonuçlarından biri, genç nüfusun potansiyelini tam anlamıyla değerlendiremeyen bir istihdam yapısının ortaya çıkmasıdır. Çünkü kalkınmanın gerçek gücü yalnızca fabrikalarda üretilen mallardan değil, insanların bilgi, beceri ve yeteneklerinden doğar. Bu potansiyel değerlendirilemediğinde ise ortaya yalnızca bir istihdam sorunu değil, aynı zamanda ciddi bir beşerî sermaye kaybı çıkar.

Türkiye son yirmi yılda yükseköğretime erişim konusunda önemli bir niceliksel büyüme yaşamıştır. Üniversite sayıları artmış, yükseköğretime katılım oranları yükselmiş ve her yıl yüz binlerce genç diploma sahibi olarak iş gücü piyasasına katılmıştır. Ancak aynı başarıyı nitelikli istihdam alanında görmek mümkün değildir. Eğitim sisteminin ürettiği insan kaynağı ile ekonominin ihtiyaç duyduğu nitelikler arasındaki uyumsuzluk giderek derinleşmektedir.

Bugün birçok genç, yıllarca emek vererek tamamladığı eğitimin ardından kendi uzmanlık alanında iş bulmakta zorlanmaktadır. Kimileri eğitim düzeyinin çok altında işlerde çalışmak zorunda kalırken, kimileri uzun süre işsiz kalmakta, kimileri ise geleceğini başka şehirlerde veya başka ülkelerde aramaktadır. Böylece bireysel hayaller kadar toplumsal kaynaklar da atıl hale gelmektedir. Bu durum uluslararası literatürde “beyin israfı” olarak tanımlanmaktadır. Bir ülkenin yetiştirmek için önemli kaynaklar harcadığı insan gücünün, sahip olduğu bilgi ve becerileri kullanamaması hem ekonomik hem de sosyal açıdan büyük bir kayıp anlamına gelir. Çünkü kullanılmayan her yetenek, değerlendirilemeyen her beceri ve üretime dönüştürülemeyen her bilgi birikimi, kalkınma potansiyelinden eksilen bir değerdir.

Sorunun bir diğer boyutu ise bölgesel eşitsizliklerdir. Beşerî sermaye göstergelerinde geride kalan birçok ilde gençler, nitelikli istihdam olanaklarının yetersizliği nedeniyle büyükşehirlere yönelmektedir. Bu durum bir yandan belirli merkezlerde nüfus baskısını artırırken diğer yandan gelişme potansiyeli taşıyan şehirlerin yetişmiş insan kaynağını kaybetmesine neden olmaktadır. Sonuçta bazı kentler sürekli göç alan, bazı kentler ise sürekli yetişmiş insan veren bir yapıya sürüklenmektedir.

Daha da önemlisi, yalnızca bireyler değil şehirler de bu süreçten kaybetmektedir. Üniversitelerinden mezun olan gençleri bünyesinde tutamayan kentler, bilgi üretme, yenilik geliştirme ve yüksek katma değer oluşturma kapasitesini de zamanla yitirmektedir. Böylece ekonomik büyüme büyük ölçüde düşük veya orta teknolojiye dayalı üretimle sınırlı kalırken, verimlilik artışı ve rekabet gücü istenilen seviyeye ulaşamamaktadır.Oysa günümüz dünyasında ülkelerin zenginliği doğal kaynaklarıyla değil, insan kaynağının niteliğiyle ölçülmektedir. Yüksek gelirli ekonomileri diğerlerinden ayıran temel unsur; daha fazla fabrika sahibi olmaları değil, bilgiyi teknolojiye, teknolojiyi üretime ve üretimi yüksek katma değere dönüştürebilmeleridir.

Bu nedenle beşerî sermayeye yapılan yatırım, yalnızca sosyal bir tercih değil, aynı zamanda ekonomik bir zorunluluktur. Eğitim sistemi ile iş gücü piyasası arasındaki bağın güçlendirilmesi, gençlerin yeteneklerine uygun alanlarda istihdam edilmesi ve bölgesel kalkınma politikalarının nitelikli insan kaynağını yerinde değerlendirecek şekilde yeniden tasarlanması gerekmektedir.Aksi halde büyüyen ekonomik göstergelere rağmen, ülkenin en değerli kaynağı olan insan potansiyeli yeterince değerlendirilemeyecek; diplomalar artarken üretkenlik, verimlilik ve toplumsal refah aynı ölçüde yükselemeyecektir. Gerçek kalkınma ise ancak insanın potansiyelini açığa çıkarabildiği ölçüde mümkün olacaktır.

SONUÇ: İnsana Yatırım Yapmadan Kalkınmak Mümkün mü?

Türkiye’nin ekonomik büyüme hikâyesi ile beşerî sermaye verileri birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkan tablo oldukça nettir: Üretim artışı, sanayileşme ve ihracat başarısı tek başına kalkınmayı garanti etmemektedir. İstanbul’dan Kocaeli’ye, Bursa’dan Gaziantep’e, Tekirdağ’dan Adana’ya kadar uzanan geniş bir yelpazede görüldüğü üzere, ekonomik kapasite ile insani gelişmişlik arasında her zaman güçlü bir paralellik bulunmamaktadır.

Bugün karşı karşıya olduğumuz temel mesele, daha fazla üretmekten çok üretilen değeri insan sermayesine dönüştürebilmektir. Çünkü sürdürülebilir kalkınmanın asıl belirleyicisi fabrikaların sayısı, ihracatın büyüklüğü veya milli gelirin hacmi değil; eğitimli, sağlıklı, üretken ve mutlu bireylerden oluşan bir toplum inşa edebilmektir.

Beşerî Sermaye Endeksi sonuçları, Türkiye’nin kalkınma politikalarında yeni bir perspektife ihtiyaç duyduğunu göstermektedir. Özellikle sanayileşmenin yoğun olduğu kentlerde eğitim altyapısının güçlendirilmesi, nitelikli iş gücü ihtiyacına uygun mesleki ve teknik eğitim modellerinin geliştirilmesi, üniversite-sanayi iş birliklerinin artırılması ve gençlerin kendi şehirlerinde nitelikli istihdama erişebilmesinin sağlanması artık bir tercih değil, zorunluluktur.

Bunun yanında, hızlı büyüyen kentlerde yaşam kalitesini yükseltecek sosyal, kültürel ve çevresel yatırımların ekonomik yatırımlarla eş zamanlı ilerlemesi gerekmektedir. Çünkü bir kentin başarısı yalnızca ne kadar ürettiğiyle değil; çocuklarına nasıl bir eğitim sunduğu, gençlerine nasıl bir gelecek vadettiği ve vatandaşlarına nasıl bir yaşam kalitesi sağladığıyla ölçülür.

Önümüzdeki dönemde Türkiye’nin küresel rekabet gücünü belirleyecek olan unsur ucuz iş gücü ya da düşük maliyetli üretim avantajı değil; bilgi üretebilen, teknoloji geliştirebilen ve yüksek katma değer yaratabilen insan kaynağı olacaktır. Bu nedenle beşerî sermaye, yalnızca sosyal politikaların değil, aynı zamanda ekonomik büyüme ve kalkınma stratejilerinin de merkezinde yer almalıdır.

Gerçek kalkınma; rakamların niceliksel büyümesinde değil, insanın niteliksel gelişiminde saklıdır. Eğitimden sağlığa, bilimden teknolojiye, gençlerden kadınlara kadar insana yapılan her yatırım; yalnızca bugünün refahını değil, yarının Türkiye’sini de şekillendirmektedir. Geleceğin güçlü ülkeleri, en yüksek binaları yapanlar değil; aklı, bilimi ve özgür düşünceyi rehber edinmiş, sorgulayabilen, üretebilen ve yenilik geliştirebilen insan kaynağını yetiştirenler olacaktır.

Cumhuriyetimizin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün ifade ettiği gibi, Türkiye Cumhuriyeti’nin en büyük güvencesi fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür nesillerdir. Türkiye’nin aydınlık geleceği ve sürdürülebilir kalkınması; gençlerine yaptığı yatırım, bilime verdiği değer ve insanına sunduğu fırsatlarla şekillenecektir. Çünkü bir ülkenin gerçek zenginliği sahip olduğu doğal kaynaklarda, fabrikalarda ya da ekonomik göstergelerde değil; bilgi üreten, değer yaratan ve geleceği inşa eden insanlarında saklıdır. Beşerî sermayesini güçlendiren milletler yalnızca bugünü değil, geleceği de kazanırlar.